Handel kawą na ziemiach polskich był rozpowszechniony już w XVII i XVIII w., a zajmowali się nim początkowo kupcy sprzedający wszelkie towary. Firmy specjalizujące się w obrocie kawą pojawiły się dopiero w połowie XIX w. w Galicji. Aż do końca XIX wieku sprzedawano kawę w postaci surowej. Palić należało ją samemu, a służyły do tego skomplikowane maszynki do kawy, które wówczas były obowiązkowym wyposażeniem każdego domu. W 1882 r. właściciel firmy „Pluton”, Tadeusz Tarasiewicz zaoferował kawę paloną we własnej palarni.

W odrodzonej Polsce wśród firm handlujących kawą największe znaczenie miały: właśnie Pluton, Spółdzielnia Spożywców Społem, Wielkopolski Skład Kawy, a także Julius Meinl oraz warszawskie przedsiębiorstwa Józefa Fettera i Alfreda Jurzykowskiego. Z powodu kryzysu gospodarczego firmy powołały Zrzeszenie Importerów Kawy i Herbaty RP, a następnie Kompanię Handlu Zamorskiego.

W czasie II wojny światowej powróciły dawne sposoby wytwarzania kawy domowymi sposobami. Otrzymywano ją głównie z żołędzi palonych na płycie kuchennej. Niedobory kawy nie zniknęły w okresie PRL-u, stając się istotnym problemem społecznym. Dopiero w 1964 r. udało się przekroczyć wysokość jej przedwojennego importu. Kawa stała się nieodzowną częścią życia biurowego, szczególnie po wprowadzeniu w latach sześćdziesiątych w Warszawie przepisu o rozpoczynaniu pracy o godzinie szóstej. W efekcie, używka zaczęła stanowić jeden z najpowszechniejszych rodzajów łapówek. Importowane ziarna bezskutecznie próbowano zastąpić kawą zbożową rodzimej produkcji ("Inka"). Spadkiem po PRL-u stał się, między innymi, zwyczaj podawania kawy w szklankach, a nie filiżankach. Obecnie, zwłaszcza wśród młodego pokolenia upowszechnił się zwyczaj picia kawy z ceramicznych kubków. Wraz z wprowadzeniem gospodarki wolnorynkowej zniknął problem niedoborów kawy, która ponownie stała się napojem ogólnodostępnym.

Kawa mielona

W Polsce przez długi okres importem i paleniem ziarna kawowego zajmowały się liczne, niewielkie palarnie, sprowadzające często ziarno bardzo niskiej jakości. Firmy te zaspokajały potrzeby lokalnych rynków. Współcześnie, na rynku najbardziej liczą się firmy z udziałem kapitału zagranicznego takie jak: Tchibo, Nestle, Prima, Elite, Kraft Foods oraz MK Cafe and Tea. Firmy te kontrolują łącznie powyżej 70 proc. rynku kawy w Polsce.

Obecnie, rynek kawy to jeden z największych rynków FMCG w Polsce, wart prawie 3 mld zł. Według firmy badawczej AC Nielsen, wartościowo rynek kawy w 2008 r. wzrósł o 16,2 proc., a jeśli liczyć w filiżankach kawy to o 6,3 proc. Sytuacja taka miała miejsce głównie za sprawą szybkiego wzrostu rynku kawy rozpuszczalnej, o 16 proc. wartościowo i 10 proc. w filiżankach. Rynek kawy w Polsce jest dojrzały, ale cały czas rosnący. Oprócz wzrostu ilościowego, mamy do czynienia ze wzrostem wartościowym.

Rynek kawy można podzielić na cztery segmenty: kawy mielonej, rozpuszczalnej, cappuccino i ziarnistej, a udziały poszczególnych segmentów w rynku wciąż ulegają pewnym zmianom. W ciągu ostatnich lat zaobserwowano niewielki wzrost rynku kaw rozpuszczalnych i cappuccino oraz zmniejszanie się roli kawy mielonej. Niezależnie jednak od tych tendencji, segment kawy mielonej pozostaje najważniejszym na polskim rynku kaw.

Polacy najbardziej preferują kawę mieloną, bowiem ten rodzaj kawy kupuje około 80 proc. osób mieszkających w miastach. Kawa ta jest postrzegana przez konsumentów jako bardziej naturalna, o lepszej jakości, wyższych walorach smakowych i bogatszym aromacie. Kawę mieloną chętniej piją konsumenci w średnim wieku. Prawie 75 proc. kawy mielonej jest zaparzanej poprzez zalanie zmielonych ziaren wrzątkiem, a więc w sposób tradycyjny, czyli „po turecku".

Niektórzy producenci twierdzą, że upodobania konsumentów są zróżnicowane i powiązane z zamieszkiwanym przez nich regionem Polski. I tak w regionach południowych preferowane są mocne kawy, a w regionach wschodnich wyżej ceniony jest smak łagodny. Większość kawy mielonej (około 60 proc.) sprzedawana jest w opakowaniach o wadze 250 gram, zarówno miękkich jak i twardych. Znacznie mniej popularne są 100 i 500-gramowe paczki.

W segmencie kawy mielonej największe udziały w rynku mają firmy: Kraft Foods (20,6 proc. udziału w rynku), Tchibo (15,5 proc.), Elite (10,9 proc.), Prima (10,5 proc.), Woseba (7,7 proc.). Pozostali stanowią 23,9 proc. rynku. Wartościowo także przewodzi Kraft Foods (28,4 proc.), a potem Tchibo (17,3 proc.), Prima (7 proc.), Elite (6,7 proc.), Woseba (4,1 proc.). Pozostali stanowią 15,6 proc. rynku.

Największą popularnością cieszy się Prima Niebieska (12,7 proc.), następnie Tchibo Family (9,7 proc.). Na pozostałych miejscach znalazły się: Pedros, MK Premium, Jacobs Kronung, Elite Fort, Maxwell House, MK Feelings oraz Taka Czarna.

Kawa rozpuszczalna i cappuccino

Segment kawy rozpuszczalnej w Polsce stanowi niewielką część rynku, poza tym rozwój ten jest coraz mniej dynamiczny i obecnie stanowi niewiele ponad 10 proc. w ujęciu ilościowym oraz około 30 proc. w ujęciu wartościowym rynku kaw. W Polsce największe udziały w rynku ma kawa rozpuszczalna w postaci granulek (około 60 proc.), obserwowany jest także wzrost w segmencie kawy liofilizowanej, natomiast w segmencie kawy w postaci pudru obserwujemy stagnację.

Liderem na ryku kawy rozpuszczalnej jest Nestle (z marką Nescafe) posiadająca około 40 proc. udziału w rynku w ujęciu wartościowym oraz ponad 35 proc. w ujęciu ilościowym. Na drugim miejscu znajduje się firma Kraft Foods z następującymi markami: Jacobs i Maxwell House, do której należy prawie 34 proc. rynku pod względem wartościowym i około 30 proc. w ujęciu ilościowym. Na trzecim miejscu plasuje się Tchibo z niemal 14 proc. udziałami zarówno wartościowymi jak i ilościowymi. Z kolei Elite posiada niewiele ponad 5 proc. w ujęciu wartościowym i około 6 proc. w ujęciu ilościowym.

Do najbardziej popularnych marek wśród kaw rozpuszczalnych zaliczana jest Nescafe Classic (udział ilościowy - 21,6 proc. i wartościowym - 23,6 proc.). Na dalszych miejscach plasują się marki Maxwell House (odpowiednio 11,9 proc. i 11,4 proc.) oraz Jacobs Cronat (odpowiednio 7,2 proc. i 9,4 proc.).

W przypadku obu omawianych kategorii, ze wsparcia wyłączone będą zwierzęta, które w danym roku zostały już zakwalifikowane z tytułu dofinansowania w ramach programu rolnośrodowiskowego PROW 2004-2006 i PROW 2007-2013, co wynika z zakazu tzw. podwójnego finansowania.

Kawa rozpuszczalna jest bardziej preferowana przez osoby młodsze, mieszkańców dużych miast, osiągających wyższe dochody, z wykształceniem co najmniej średnim i przede wszystkim osoby prowadzące aktywne życie. Kawa ta jest często traktowana przez polskich konsumentów jako substytut kawy palonej, o podobnych walorach smakowych, ale bardziej praktycznym sposobie przyrządzania.

Na polskim rynku kawy od wielu lat istnieje rozpuszczalna kawa cappuccino, która stanowi mieszankę 12 proc.-15 proc. ekstraktu kawy naturalnej z 40 proc. śmietanki lub mleka w proszku z tłuszczami roślinnymi, cukrem oraz dodatkami smakowymi i aromatycznymi. Na polskim rynku kawa cappuccino pojawiła się na początku lat dziewięćdziesiątych i przez długi czas segment ten bardzo prężnie się rozwijał. Ekspansja zakończyła się wraz z rokiem 2000 i obecnie rynek jest już w fazie nasycenia.

Jako pierwsza na polski rynek wprowadziła tę kategorię kawy firma Mokate, która do dziś produkuje i sprzedaje najwięcej cappuccino (posiada 63 proc. ilościowego udziału w rynku). Z Mokate konkuruje firma Maspex (marka La Festa i Italiano), posiadająca ilościowy udział w rynku na poziomie 17 proc. oraz firma Gellwe, posiadająca 6 proc. udział w sprzedaży. Kilkuprocentowe udziały mają również firmy takie jak: Anin, Tchibo, Kraft Foods i MK Cafe. Coraz więcej firm rezygnuje jednak z umieszczania kawy cappuccino w swoim asortymencie, bowiem wiąże się to zarówno z malejącym popytem oraz wysokimi kosztami produkcji, a także z faktem, iż trudno rywalizować z liderem jakim jest Mokate.

Warto też podkreślić, że kawa rozpuszczalna i cappuccino odgrywa w Polsce większą rolę niż w innych krajach europejskich, w których tradycja picia kawy jest dłuższa i bardziej bogata. Segment kaw instant odgrywa w tychże krajach niewielką rolę, np. w Niemczech kawa rozpuszczalna stanowi 8 proc. całego rynku (pod względem tonażowym). Rynek kawy instant jest bardziej rozwinięty w krajach odznaczających się wysokim poziomem konsumpcji herbaty, te kraje to np. Anglia i Rosja.

Handel zagraniczny

W okresie od czerwca 2008 r. do maja 2009 r. wartość detalicznej sprzedaży kawy zamknęła się kwotą niemal 2,757 mld zł. Ta gigantyczna kwota przekłada się na zakupy niemal 83 tys. ton kawy. Odnotowany wzrost wartości sprzedaży był niemal identyczny, jak w przypadku herbaty i wyniósł 10,9 proc. Wzrost ilości sprzedanych produktów z kategorii był z kolei nieco wyższy i wyniósł 4,6 proc. (dla przypomnienia - herbata 3,3 proc.). A zatem na rynku kawy zaobserwowano relatywnie niższy wzrost cen lub słabszą tendencję do sięgania po droższe gatunki i wyżej pozycjonowane marki. W dystrybucji całej kategorii kawy kanał tradycyjny i nowoczesny mają równorzędne pozycje (sklepy wielkopowierzchniowe - 49,4 proc., sklepy spożywcze - 50,6 proc.).

Spożycie kawy

Co roku, mieszkańcy Ziemi piją 400 miliardów filiżanek kawy. Dla wielu nie jest to już tylko środek pobudzający lecz sposób spędzania czasu ze znajomymi, chwila wytchnienia, przyjemność smaku i aromatu. W Polsce kawa jest bardzo popularna, ale teraz konsumenci przywiązują coraz większą wagę do jej jakości. Średnie roczne spożycia kawy na głowę mieszkańca to w Polsce około 3 kg, czyli kilkakrotnie mniej niż na przykład w Skandynawii, gdzie średnio spożywa się około 12-13 kg kawy.

W latach 1998-2008 spożycie kawy w Polsce wzrosło o ponad 80 proc. Według danych Nestlé, w 1996 r. wypijano około 280 filiżanek kawy per capita, a dziesięć lat później już ponad 510 filiżanek. Statystyczny Polak wypija dziennie 1,5 filiżanki kawy. Ponad 80 proc. Polaków deklaruje, że pije kawę regularnie.

Literatura:

1. Andrzejewska Olga, Rynek kawy i herbaty – stagnacja czy wzrost? Fresh & Cool Market 2008 Grudzień s. 20-21
2. Domagała Adam, Rośnie rynek kawy w Polsce http://www.egospodarka.pl/40931,Rosnie-rynek-kawy-w-Polsce,1,39,1.html
3. Handel zagraniczny produktami rolno-spożywczymi 2009 nr 30, s. 64-66
4. Mała czarna – rynek kawy w Polsce. Hurt & Detal 2007 nr 3
5. Matysik Renata, Rynek kawy i preferencje nabywcze jej konsumentów. Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu t. VIII zeszyt 3 s. 108-111
6. Rynek kawy i herbaty http://www.poradnikhandlowca.com.pl/bezcms/archiwum/online02/09/raport1.html
7. www.portalspozywczy.pl