Wieloletni okres dostosowań do standardów Unii Europejskiej gruntownie zmienił obraz polskiego przemysłu spożywczego. Dokonały się wtedy istotne zmiany struktur przemysłu spożywczego. Dotyczyły one struktur:
- własnościowych: zaczęły dominować firmy prywatne, których udział w produkcji żywności zwiększył się z około 10-15% do ponad 95%;
- produkcyjnych: oferta towarowa sektora wzbogacona została o nowy asortyment i zdecydowanie poprawiła się atrakcyjność handlowa;
- podmiotowych: wykształciła się zróżnicowana i płynna struktura firm, sprzyjająca konkurencji, z dużym udziałem (około 60%) w rynku małych i średnich firm przemysłowych;
- branżowych, polegających na tym, że kosztem tradycyjnych branż rozwijały się głównie sektory reprezentujące wtórne przetwórstwo żywności.
Przed integracją …
W latach 2002-2004 nastąpiło wyraźne przyspieszenie procesów dostosowawczych do integracji z Unią Europejską. Doprowadziły one do gwałtowanego wzrostu liczby zakładów, zwłaszcza w sektorach wrażliwych (tab. 1), spełniających wymagane w Unii standardy sanitarne, weterynaryjne, ekologiczne i jakościowe. W rezultacie nastąpił szybki wzrost eksportu, który w 2003 r. osiągnął poziom około 3 mld USD.
w krajach UE
| Branże | Stan w: | ||
| 2001 | 2004 styczeń | 2005 marzec | |
| Uboje i przetwórstwo mięsa czerwonego | 19 | 61 | 638 |
| Uboje i przetwórstwo mięsa drobiowego | 29 | 40 | 175 |
| Mleczarnie | 25 | 55 | 220 |
| Przetwórstwo ryb | 45 | 62 | 167 |
Ponadto nastąpiło upowszechnienie wiedzy i umiejętności niezbędnych do prowadzenia działalności według standardów unijnych, stosowanie wymaganych procedur i dokumentowanie szeroko rozumianej jakości.
W latach 2000-2002 przemysł spożywczy w Polsce rozwijał się szybciej niż w UE-15. Tempo wzrostu produkcji żywności i napojów w UE-15 wynosiło 1,3% rocznie, w Polsce 2,5%, a w latach 1996-2004 nawet 4,7% W latach 1998-2003 czynnikiem sprzyjającym poprawie wyników ekonomicznych producentów żywności było zjawisko relatywnego tanienia produktów sektora, czyli zwiększenia się przewagi cenowo-kosztowej, jakie nasi producenci mieli nad konkurentami z krajów UE. W tych latach realny poziom detalicznych cen żywności obniżył się o około 10%, a cen płaconym rolnikom prawie o 20%.
Sektor spożywczy po 2004 roku
Po integracji z Unią Europejską produkcja sektora spożywczego znacznie osłabła. W przedsiębiorstwach dużych i średnich produkcja sprzedana przemysłu spożywczego zwiększała się w tempie: 2003 rok – 5,4%, I-IV 2004 r. – 10,7%, V-XI 2004 roku – 2,8 proc.
To zmniejszenie dynamiki rozwoju sektora wynikało głównie z trudnej sytuacji dochodowo-cenowej polskich konsumentów i trwało do połowy 2005 r. W następnych latach tempo wzrostu przemysłu spożywczego utrzymywało się już na poziomie około 7% rocznie.
Od maja 2004 głównym czynnikiem rozwoju przemysłu spożywczego stał się szybko rosnący eksport, szczególnie do krajów UE. W 2004 r. poprawiły się dwukrotnie wyniki finansowe przedsiębiorstw spożywczych i ich sytuacja ekonomiczna.
|
|
| Wyszczególnienie | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 |
| Mąka żytnia w tys. t | 260,8 | 254,5 | 244,6 | 241,4 |
| Mąka pszenna w tys. t | 2417,8 | 2285,2 | 2487,9 | 2542,8 |
| Makaron w tys. t | 123,2 | 134,9 | 142,1 | 146,2 |
| Cukier w tys. t | 1906,3 | 1999,4 | 2032,5 | 1579,1 |
| Skrobia ziemniaczana w tys. t | 150,5 | 140,9 | 111,7 | 73,7 |
| Warzywa mrożone w tys. t | 371,1 | 395,4 | 436,2 | 472,5 |
| Mleko płynne przetworzone w mln l | 1992,4 | 2088,6 | 2294,0 | 2293,5 |
| Masło oraz inne tłuszcze otrzymywane z mleka w tys. t | 167,0 | 177,2 | 179,5 | 173,3 |
| Sery i twarogi w tys. t | 548,2 | 579,8 | 605,5 | 645,7 |
| Pieczywo świeże w tys. t | 1556,4 | 1532,1 | 1548,7 | 1551,5 |
| Wyroby tytoniowe w tys. t | 90,5 | 80,1 | 96,2 | 122 |
| Spirytus w mln l | 124,5 | 153,5 | 152,8 | 144,7 |
Oprac. na podst. GUS 2007
Eksport
W ciągu trzech lat po wejściu Polski do Unii Europejskiej eksport zwiększył się ponad dwukrotnie (do 7 mld euro), a dodatnie saldo wymiany trzykrotnie (do 2,8 mld euro). Udział eksportu w wartości produkcji sprzedanej przemysłu spożywczego przekroczył w tym czasie już 20% i był dwukrotnie większy niż w latach 2000-2002.
Wzrost eksportu i poprawa wyników handlu zagranicznego żywnością były powszechne, wystąpiły prawie we wszystkich działach przetwórstwa rolno-spożywczego. W większości branż zwiększył się udział eksportu w wartości produkcji (tab. 3).
Handel zagraniczny produktami przemysłu spożywczego
| Wyszczególnienie | 2000-2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 |
| Eksport produktów przemysłu spożywczego | |||||
 w mld zł | 10,4 | 14,4 | 19,3 | 23,3 | 27,2 |
| w mld euro | 2710,0 | 3270,0 | 4250,0 | 5780,0 | 6980,0 |
| w procentach sprzedaży sektora | 10,4 | 13,7 | 16,5 | 18,0 | 20,7 |
| w procentach eksportu rolno-
spożywczego
| 83,3 | 81,4 | 81,3 | 81,9 | 83,8 |
| Import produktów przemysłu spożywczego (mln euro) | 2335,0 | 2340,0 | 2870,0 | 3650,0 | 4170,0 |
| Saldo obrotów (mln euro) | 375,0 | 930,0 | 1380,0 | 2130,0 | 2810,0 |
W 2007 r. na wysokim poziomie utrzymywała się dynamika obrotów polskiego handlu zagranicznego. Wpływy z eksportu wyniosły 101,1 mld euro. W porównaniu z 2006 r., eksport zwiększył się o 15%.
W 2007 r. wartość eksportu kompleksu rolno-spożywczego wzrosła o 10% do 10 mld euro.
O wzroście eksportu w tym roku decydowała głównie duża podaż na krajowym rynku, utrzymujący się duży popyt na polskie produkty na rynkach UE i w krajach rozwijających się oraz korzystne ceny na zagranicznych rynkach zbytu. Wzrost wartości obrotów wynikał również z wyższych cen transakcyjnych.
Eksperci przewidują, że w 2008 r. należy się spodziewać ograniczenia dynamiki eksportu produktów roślinnych i zwierzęcych. Blisko trzykrotnie zmniejszy się eksport cukru. Rosnący popyt krajowy spowoduje ograniczenie wywozu oleistych. Znacznie zmniejszy się dynamika wzrostu eksportu produktów ogrodnictwa. Duży będzie wzrost eksportu ziarna zbóż i wyrobów tytoniowych. Spośród produktów zwierzęcych, zmniejszy się tylko wywóz żywych zwierząt, a wywóz pozostałych towarów nieznacznie wzrośnie.
Wpływy z eksportu produktów rolno-spożywczych w 2008 r. mogą osiągnąć około 10,6 mld euro i być o 6% wyższe niż w 2007 r.
Wartość eksportu produktów rolno-spożywczych w mln euro
| Produkty | 2006 | 2007* | 2008 P | ||
| Produkty zwierzęce, w tym: | 3545,4 | 3990,3 | 4044,0 | ||
| zwierzęta żywe | 342,9 | 263,0 | 255,0 | ||
| mięso i podroby | 1264,2 | 1453,6 | 1520,0 | ||
| przetwory mięsne | 180,9 | 264,4 | 260,0 | ||
| produkty mleczarskie
| 908,1 | 1124,2 | 1040,0 | ||
| Produkty roślinne | 4452,1 | 5458,5 | 5797,2 | ||
| Pozostałe produkty | 470,0 | 540,6 | 600,0 | ||
*Dane wstępne
P - prognoza IERiGŻ-PIB
Import
W imporcie w latach 2004-2005 zaczęło rosnąć znaczenie krajów rozwijających się, które były dostawcami surowców oraz towarów nie produkowanych w kraju. W 2005 r. import w cenach bieżących wyniósł 37,9 mld euro. W porównaniu z 2004 r. zwiększył się on o 11%.
W pierwszym półroczu 2006 r. import wyniósł 46,7 mld euro, a wartość importowanych produktów wzrosła o 23% do 3,0 mld euro.
W 2007 r. wpływy z importu wyniosły 118,8 mln euro. W porównaniu z rokiem 2006 import zwiększył się o 18%. W 2007 r. wartość importu kompleksu rolno-spożywczego wzrosła o 24% do 8 mld euro.
Przewiduje się, że w 2008 r. zwiększy się dynamika importu produktów zwierzęcych. Złoży się na to wzrost przywozu produktów mleczarskich oraz mięsa i produktów mięsnych. Spośród produktów roślinnych mniejszy będzie tylko import zbóż, ziemniaków, cukru i produktów ogrodnictwa. Wydatki na import wzrosną o 5% do 8,4 mld euro.
Wartość importu produktów rolno-spożywczych w mln euro
| Produkty | 2006 | 2007* | 2008 P | ||
| Produkty zwierzęce, w tym: | 1501,2 | 1833,8 | 1997,0 | ||
| zwierzęta żywe | 84,8 | 111,8 | 100,0 | ||
| mięso i podroby | 378,9 | 513,8 | 560,0 | ||
| przetwory mięsne | 34,2 | 45,4 | 50,0 | ||
| produkty mleczarskie
| 140,0 | 251,2 | 270,0 | ||
| Produkty roślinne | 4615,9 | 5639,1 | 6052,2 | ||
| Pozostałe produkty | 274,1 | 505,4 | 570,0 | ||
*Dane wstępne
P - prognoza IERiGŻ-PIB
Rozwój gospodarczy w całym sektorze przemysłu spożywczego, wzrost produkcji i eksportu, oraz dobry stan finansowy całego sektora oznacza, że w przyszłych latach istnieje szansa na utrzymanie dużego tempa rozwoju tego przemysłu. Sprzyja temu Wspólna Polityka Rolna, która stabilizuje rynki rolne i zapewnia przetwórcom utrzymanie niskich cen surowców.
Ponadto szansą dla przemysłu spożywczego jest włączenie Polski do wspólnego rynku europejskiego oraz spodziewane procesy liberalizacji światowego handlu rolno-spożywczego, które ułatwią dostęp polskim przetwórcom do tanich surowców; a także fundusze strukturalne Unii, które są dodatkowym źródłem finansowania inwestycji modernizacyjnych większości branż przemysłu spożywczego.
Aleksandra Szymańska
Literatura:
- Handel zagraniczny produktami rolno-spożywczymi nr 22/2005, s. 1
- Handel zagraniczny produktami rolno-spożywczymi nr 27/2008, s. 1
- Nowe Życie Gospodarcze nr 5/2005, s. 22-23
- Przemysł spożywczy nr 4/2004, s. 2-8
- Przemysł spożywczy nr 1/2005, s. 2-5
- Przemysł spożywczy nr 10/2006, s. 26-27
- Przemysł spożywczy nr 8/2007, s. 20-25
- Roczniki Naukowe SERiA (Stowarzyszenie Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu) , T. 7 z. 7/2005, s. 240-247
- Rocznik Statystyczny Rolnictwa i Obszarów Wiejskich 2007, s. 366
- Wieś Jutra nr 10/2006, s. 26-27
- Zagadnienia Ekonomiki Rolnej, nr 3/2005, s. 14-23