Strona główna serwisu biblioteki - www.cbr.edu.pl

Rolniczy Magazyn Elektroniczny

Lipiec - Sierpień 2010   Nr 38   ISSN 1734-3070


strona główna biblioteki poprzednia strona     następna strona spis treści    redakcja


  Ekologia i środowisko
Ochrona cietrzewi w Polsce

Przyczyny zmian liczebności cietrzewi w Polsce

   Wbrew powszechnej opinii cietrzew nie jest ptakiem typowo leśnym, lecz raczej gatunkiem silnie związanym z wczesnymi stadiami sukcesji lasu. W przeszłości występował on na terenie całego kraju. Na podstawie materiału kopalnego z VIII-XIV wieku stwierdzono jego obecność na terenie Wielkopolski. Co najmniej od drugiej połowy XIX wieku obserwowane jest stopniowe zmniejszanie areału populacji oraz liczebności cietrzewi. W najlepszym dla siebie okresie w latach 60. i 70. kuraki te zamieszkiwały wiele kompleksów leśnych, obfitujących w liczne tereny otwarte takie jak: bagienka, śródleśne łąki, halizny czy duże powierzchnie zrębów i upraw rolnych. Sprzyjało temu masowe zalesienie gruntów porolnych i nieużytków, które stanowiły znakomite miejsca lęgowe. Od 1976 roku notowany jest gwałtowny spadek populacji tego gatunku Największe zmniejszenie liczebności nastąpiło w rejonie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej i Małopolskiej oraz na wysoczyznach: Białostockiej i Bielskiej, zaś najmniejsze zmiany zarejestrowano w Borach Dolnośląskich, Sudetach Zachodnich i Karpatach Zachodnich. Obecnie, całkowita liczebność tego gatunku jest szacowana na 2000-2500 egzemplarzy, z czego ponad 50% zamieszkuje północno-wschodnią część kraju.

Podstawową przyczyną regresu liczebnego i przestrzennego cietrzewi jest zanik ich biotopu lęgowego spowodowany głównie przez melioracje osuszające bagna i podmokłe łąki oraz regulacje rzek. W Polsce objęły one liczne ostoje zwłaszcza te położone na Równinie Kurpiowskiej, w Kotlinie Biebrzańskiej, na Wyżynie Małopolskiej, na Polesiu Lubelskim oraz w Kotlinie Sandomierskiej. Procesy osuszające oraz wynikające z tego rolnicze zagospodarowanie terenu, doprowadziły do zubożenia bazy osłonowej, czego skutkiem był wzrost strat lęgów w wyniku zwiększonej penetracji drapieżników i zwierząt gospodarskich oraz częstotliwości sianokosów. Miały one również wpływ na znaczne zmniejszenie fauny kręgowców, a co za ty idzie ograniczenie bazy żerowej piskląt.

W wyniku działań melioracyjnych dużo szybciej zmieniały się biotopy leśne, gdzie zmniejszeniu uwodnienia towarzyszyła intensyfikacja zagospodarowania śródleśnych powierzchni otwartych i półotwartych czyli miejsc preferowanych przez cietrzewie. Zalesianie takich powierzchni ograniczało bowiem areał potencjalnych tokowisk oraz odpowiednich miejsc lęgowych. Zubożenie bazy osłonowej było również związane ze skażeniem środowiska oraz zmianą struktury lasów, w tym z redukcją powierzchni dojrzałych drzewostanów z naturalnymi odwodnieniami i płatami borówczysk.

Do zmian środowiskowych towarzyszących zanikowi występowania tego gatunku zalicza się także urbanizację i industrializację, których następstwem było rozczłonkowanie ostoi lub ich degradacja oraz skracanie granicy leśno-polnej i zmniejszanie mozaikowatości nieleśnych biotopów zasiedlanych przez cietrzewie. W Polsce takie zmiany spowodowała w latach 70. akcja scalania gruntów (np.: w rejonach Kotliny Sandomierskiej), jak również intensyfikacja użytkowania pastwiskowego na łąkach górskich w Sudetach Środkowych i Wschodnich.

Obok zmniejszającej się dostępności optymalnych siedlisk, drapieżnictwo jest głównym czynnikiem ograniczającym populacje kuraków leśnych bytujących w przeobrażonych biotopach. Na jego istotną rolę w dynamice populacji cietrzewia wskazywać może synchronizacja fluktuacji liczebności drapieżników i kuraków leśnych. Wzrost liczebności lisów w latach 90. oraz kun i jenotów w latach 80. i 90. był powodem radykalnego ograniczenia sukcesu lęgowego tych ptaków, który jak wiadomo jest parametrem decydującym o dynamice całej populacji. Spośród ptaków drapieżnych tylko jastrząb może stanowić zagrożenie dla utrzymania niewielkich, zanikających zbiorowości cietrzewi. Niejednokrotnie zwracano też uwagę na drapieżnictwo kruka, który coraz liczniej występował w ostojach tych ptaków, także na zachodzie kraju.

Płoszenie przez człowieka również można uznać za czynnik wpływający na liczebność tych ptaków. Powoduje ono zakłócenia w rozrodzie (rozpraszanie tokowisk, utrudnienie żerowania kurom wodzącym pisklętom), zaburzenie termoregulacji w zimie, a także jest bezpośrednią przyczyną ich śmierci w następstwie uderzenia w słabo widoczne ogrodzenia upraw leśnych lub pastwisk oraz pośrednio wpływa na zwiększenie presji drapieżników, gdyż ułatwia im wykrycie potencjalnej ofiary. Stanowi ono zagrożenie przede wszystkim dla tych ostoi, w których został ograniczony areał preferowanych biotopów. Źródłem niepokoju cietrzewi są zbiory owoców runa leśnego, okresowo intensywne prace leśne i rolnicze oraz wzmożony ruch turystyczny i rozwój sportów narciarskich.

W dawnej Polsce cietrzew był obiektem pozyskiwania łowieckiego od jesieni do końca wiosny. Po II wojnie światowej polowania zostały ograniczone tylko do odstrzału kogutów między 1 kwietnia a 20 maja. Jego wielkość określały plany łowieckie ustalane przez dzierżawców lub zarządców obwodów łowieckich i zatwierdzane przez administrację leśną. W związku z wyraźnym zmniejszaniem się liczebności populacji malała też wielkość pozyskiwania. Ostatnie polowania odbyły się w 1994 roku. Miały one miejsce głównie w rejonach najliczniej zasiedlanych – na Wyżynie Małopolskiej oraz północno-wschodniej części kraju. W pozostałych regionach odbywały się one sporadycznie. Wśród innych przyczyn spadku liczebności cietrzewi w Europie wymienia się także ocieplenie klimatu oraz lokalne choroby, a zwłaszcza pomór rzekomy drobiu.

Ochrona cietrzewi

Umieszczając cietrzewia wśród gatunków chronionych (Dz.U. nr 13 z dnia 6 stycznia 1995), stworzono równocześnie podstawy prawne dla ochrony jego ostoi poprzez wprowadzenie zakazu wstępu i działań gospodarczych w miejscach ich rozrodu i regularnego przebywania oraz wokół nich – wiosną w strefie 500 m, a w pozostałych porach roku – 200 m. W 1993 roku ochroną w formie parku narodowego został objęty jeden z największych obszarów występowania cietrzewia w Polsce – ostoja biebrzańska. Wcześniej tego typu działania były podejmowane w Tatrach, Karkonoszach i Gorcach.

Przy podejmowaniu działań ochronnych w pierwszej kolejności powinno się wziąć pod uwagę zabezpieczenie kluczowych miejsc, które decydują o bytowaniu tego gatunku w danym regionie, czyli takich, w których warunki środowiskowe pozwalają nie tylko na jego utrzymanie, ale także na migrację na tereny sąsiednie. Wiąże się to z kształtowaniem optymalnej struktury roślinności w obrębie ostoi, najlepiej na powierzchni przekraczającej 1500 ha. W obrębie siedlisk czynności ochronne powinny być skoncentrowane na zachowaniu i ewentualnym odtwarzaniu biotopu lęgowego na obszarze około 1,5 kilometra od głównych tokowisk (około 700 ha). Aby zapewnić optymalne warunki do wychowu piskląt, bez konieczności przemieszczania się ptaków, jego powierzchnia w pojedynczym zakątku lęgowym powinna być większa niż 20 ha.

Według opinii wielu badaczy oprócz ochrony konserwatorskiej, niezbędne jest również prowadzenie czynnej ochrony i stałego monitoringu zmian zachodzących w populacji cietrzewi. Sieć kontrolowanych terenów mogą tworzyć parki narodowe, a także wyznaczone obwody łowieckie lub leśnictwa. Podstawową metodą oceny stanu liczebności na danym obszarze jest liczenie tokujących kogutów, które powinno być prowadzone w szczycie ich aktywności tokowej, w całym rejonie tego samego dnia. Na terenach otwartych wskazane jest liczenie cietrzewi z ukrytych stanowisk obserwacyjnych, co zapobiega płoszeniu ptaków. W lasach powinny być one zlokalizowane na wzniesieniach, wieżach widokowych lub ambonach myśliwskich. Celem monitoringu, obok aktualizacji danych na temat liczebności i areału występowania, powinna być też ocena parametrów populacyjnych. Podstawowym źródłem informacji o wynikach rozrodu jest rejestracja samic oraz wielkości stadek młodzieży w końcu lata, co niestety w Polsce nie jest obecnie prowadzone. Rozciągnięcie okresu obserwacji na miesiące zimowe daje możliwość oceny struktury płci, co w zestawieniu z wynikami wiosennych liczeń kogutów pozwala na dokładniejszą ocenę całkowitej liczebności populacji. Niezbędna jest także kontrola zmian w środowisku oraz ich wpływ na występowanie cietrzewi. Może ona obejmować wahania poziomu wód gruntowych, wielkość powierzchni otwartych i półotwartych na terenach leśnych, przebieg zmian sukcesyjnych w ostojach czy liczebność drapieżników.

Kolejnym działaniem ochronnym podejmowanym w ostojach cietrzewi jest świadome kształtowanie środowiska, ukierunkowane na stworzenie i utrzymanie warunków optymalnych dla spełnienia ich potrzeb życiowych. W przypadku populacji nizinnych, zasiedlających tereny nieleśne lub obrzeża kompleksów leśnych niewskazane jest upraszczanie struktury biotopów. Czynności zabezpieczające polegają tutaj na przyspieszeniu wtórnej sukcesji roślinności na gruntach wyłączonych z użytkowania rolniczego. Lokalnie problemem może być „łanowa” ekspansja roślinności, powodująca zarastanie aren tokowiskowych zlokalizowanych na otwartych łąkach. W przypadku kompleksów leśnych zaleca się wprowadzenie w obrębie ostoi kilkuhektarowych zrębów, które powiększą istniejące już, często niewielkie, powierzchnie otwarte i półotwarte. Na śródleśnych terenach otwartych poprawie warunków osłonowych i żerowych w okresie rozrodu służy odmładzanie wrzosowisk poprzez ich koszenie lub wypalanie.

Zabagnienia, torfowiska i tereny podmokłe są bardzo ważnym źródłem pożywienia dla cietrzewi, zwłaszcza w okresie wiosennym i podczas sezonu rozrodczego. Stanowią również bazę pokarmową dla młodych osobników w pierwszych tygodniach ich życia, dostarczając im bogatą różnorodność owadów. Wysoki poziom wód gruntowych jest także naturalnym czynnikiem kształtującym prawidłową strukturę zadrzewień i strefy ekotonowej. Dlatego w ostojach tych ptaków konieczne jest utrzymanie naturalnych stosunków wodnych lub dążenie do ich odtworzenia poprzez realizację projektów małej retencji. Zagrożenie mogą stanowić rowy melioracyjne, które przyczyniają się do zwiększenia śmiertelności piskląt.

Kolejnym ważnym działaniem ochronnym jest okresowa regulacja liczebności tych drapieżników, których wzrastające zagęszczenie zagraża występowaniu cietrzewi w przeobrażonych biotopach. W Polsce w ostojach tych ptaków dozwolony jest odstrzał lisa, kuny, jenota, norki amerykańskiej, tchórza, a w niektórych rejonach także szopa pracza. Bardzo istotna jest w tym przypadku ścisła współpraca Lasów Państwowych z kołami łowieckimi, dzierżawiącymi obwody, w których znajdują się siedliska.

Świadoma i skuteczna ochrona czynna cietrzewia nie jest zadaniem łatwym w realizacji. Często wymaga podjęcia trudnych decyzji dotyczących zmiany priorytetów zagospodarowania czy użytkowania gruntów. Wymaga również przygotowania gruntownego planu zarządzania ostoją, który stanowi punkt wyjścia do realizacji zaplanowanego przedsięwzięcia. Wbrew pozorom nie wymaga ona znacznych nakładów finansowych. Bardzo dużo zadań można wykonać w ramach prowadzonej przez nadleśnictwo gospodarki leśnej. Środki na ten cel można uzyskać również na pośrednictwem funduszy pomocowych takich jak: EkoFundusz, Narodowy i Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej czy Program Małych Dotacji UNDP GEF. Ponadto UE poprzez Fundusz LIFE Nature oraz dopłaty bezpośrednie i programy rolno-środowiskowe, może finansowo wspierać ochronę tego gatunku w naszym kraju.

W 2000 roku krajowa populacja cietrzewia była szacowana na około 2000 egzemplarzy. Dziś liczba ta zwiększyła się do 2500 osobników, co bez wątpienia jest bardzo dużym sukcesem, zwłaszcza, że jest to pierwszy udokumentowany wzrost krajowej populacji od lat 70. Największe doświadczenie w realizacji skutecznych projektów ochrony czynnej cietrzewia w Polsce ma Karkonoski Park Narodowy oraz Północnopodlaskie Towarzystwo Ochrony Ptaków.

Oprac. Joanna Radziewicz

Literatura:

  1. Kamieniarz R.: Cietrzew. Świebodzin : Wydaw. LKP, 2002.
  2. Polska czerwona księga zwierząt : kręgowce = Polish red data book of animals : vertebrates / red.nauk. Zbigniew Głowaciński ; [aut. Artur Adamski i in.].. Warszawa : PWRiL, 2001.
  3. Kaszuba M., Dmoch A.: Jak pomóc cietrzewiom w lasach?. Las Polski 2006 nr 9, s.12-16.
  4. http://cepl.sggw.waw.pl/publikacje/ptaki/cietrzew.htm

strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


 © Centralna Biblioteka Rolnicza, Warszawa 2010