Strona główna serwisu biblioteki - www.cbr.edu.pl

Rolniczy Magazyn Elektroniczny

Maj - Czerwiec 2010   Nr 37   ISSN 1734-3070


strona główna biblioteki poprzednia strona     następna strona spis treści    redakcja


  Ekologia i środowisko
Zagrożone gatunki zwierząt w Polsce

ŻÓŁW BŁOTNY

   Spis zagrożonych gatunków zwierząt w Polsce rejestruje Polska Czerwona Księga Zwierząt, która została stworzona na wzór międzynarodowej Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych. Zawiera listę ginących gatunków zwierząt z dokładnym ich opisem i mapami rozmieszczenia. Określa również stopień zagrożenia poszczególnych gatunków, rzadkość ich występowania oraz stosowane i proponowane sposoby ochrony. Kategorie zagrożenia gatunków w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt dzielą się na:

  • EX - gatunki wymarłe (2 gatunki),
  • EXP - gatunki zanikłe lub prawdopodobnie zanikłe w Polsce (14 gatunków),
  • CR - gatunki skrajnie zagrożone (22 gatunki),
  • EN - gatunki bardzo wysokiego ryzyka, silnie zagrożone (24 gatunki),
  • - gatunki wysokiego ryzyka, narażone na wyginięcie (15 gatunków),
  • NT - gatunki niższego ryzyka, ale bliskie zagrożenia (30 gatunków),
  • LC - gatunki na razie nie zagrożone wymarciem, z różnych powodów wpisane do Czerwonej Księgi (23 gatunki).

Żółw błotny w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt widnieje pod kategorią EN, czyli gatunek bardzo wysokiego ryzyka, zagrożony wyginięciem. Gad ten został objęty ochroną gatunkową w 1935 r. (Dziennik Ustaw 1935, nr 80, poz. 498; Dziennik Ustaw 1995, nr 13, poz. 61). Od 2004 r., czyli od momentu przystąpienia Polski do UE gatunek ten podlega Dyrektywie Siedliskowej nr 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk naturalnych rzadkich gatunków oraz fauny i flory. Ścisła ochrona żółwia błotnego w Polsce gwarantuje także ochronę miejsc jego występowania.

Z danych historycznych wynika, że do końca XIX w. żółw błotny był na terenach Polski dość pospolity, chociaż już wówczas obserwowano spadek jego liczebności i zanik wielu stanowisk, szczególnie na północy kraju. W XX w., wraz ze wzrostem przemysłowego i rolniczego zagospodarowania terenów następowało dalsze zmniejszanie się i fragmentaryzacja areału żółwia. Do 1975 r. wygasła większość znanych w kraju stanowisk tego gatunku m.in. na Mazurach, Zamojszczyźnie, Śląsku oraz w dorzeczu Wisły.

Według danych z ostatnich lat, około 15 stanowisk żółwia błotnego wygasa w ciągu 10 lat, co oznacza, że polska populacja tego gatunku zaniknie zupełnie w ciągu 30-35 lat. Przetrwanie populacji nie ma szans, bowiem sukces lęgowy tych zwierząt jest bardzo mały. A w wielu miejscach swojego występowania żółw w ogóle się nie rozmnaża z powodu nieodpowiednich biotopów lęgowych. W celu zachowania populacji żółwia błotnego w Polsce stosuje się akcje sztucznego wylęgu tych gadów, podchowania i wypuszczania ich do naturalnego środowiska (w 2004 r. w województwie lubuskim wypuszczono 150 małych żółwi błotnych do rzeki Ilanki).

Najczęstszym powodem wymierania żółwia błotnego w Polsce są zmiany siedliskowe, spowodowane głównie przez antropogeniczne zaburzenie stosunków wodnych na dużych terenach oraz postępujące osuszanie terenu. Niesprzyjające zmiany środowiskowe są bezpośrednim skutkiem regulacji naturalnych koryt rzecznych, wykaszania roślinności wodnej oraz rosnącej przy brzegach. W takiej sytuacji dochodzi do likwidacji całych zespołów roślinnych, które stanowią kluczowy składnik ostoi żółwia błotnego, a także przyspieszenie odpływu wody z całej rozlewni. Znaczącą przyczyną zmniejszania się liczebności tego gatunku w Polsce jest również niszczenie jego biotopów lęgowych, co uniemożliwia jego rozród.

Stosowane sposoby ochrony żółwia błotnego w Polsce, czyli prawna ochrona gatunkowa oraz rezerwaty faunistyczne chroniące stanowiska żółwi, są mało skuteczne, bowiem przepisów ochrony gatunkowej nie przestrzegają np. ogrody zoologiczne. Gatunek ten podlega Konwencji Berneńskiej i Ramsarskiej oraz (jak wyżej wspomniano) Dyrektywie Siedliskowej UE.

Warto nadmienić, że w latach dziewięćdziesiątych wdrożony został program ochrony i restytucji żółwia błotnego w Polsce. Do głównych założeń tego programu zaliczały się:

  • powstrzymanie degradacji biotopów zamieszkiwanych wówczas przez żółwie lub nadających się do restytucji gatunku w przyszłości,
  • przeprowadzenie restytucji żółwia błotnego na wybranych terenach w oparciu o miejscowy bądź najbliższy materiał genetyczny,
  • fragmentaryczne odtworzenie dawnego zasięgu gatunku w Polsce,
  • zwiększenie liczby terenów chronionych,
  • zaangażowanie w sprawy ochrony przyrody miejscowej społeczności oraz rozwijanie edukacji przyrodniczej.

Obecnie, utrzymując ochronę gatunkową żółwia błotnego, przeprowadza się akcje renaturyzacji odpowiednich biotopów, koncentrując się przede wszystkim na zachowaniu najwartościowszych siedlisk. A ponadto restytuuje się gatunek za pomocą sztucznego wylęgu i hodowli młodych osobników do ostoi.

Zasięg wystepowania

Współczesny zasięg żółwia błotnego obejmuje niemal całą Europę, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii i krajów skandynawskich. Spotykany jest także w północnej Algierii i Tunezji oraz zachodniej części Azji Mniejszej. Dawniej spotykany na terenie całej Polski, obecnie jest bardzo rzadki i występuje wysypowo. Największe ostoje tego gada zachowały się na nielicznych i rozproszonych stanowiskach m.in. w: Sobiborskim Parku Krajobrazowym - Rezerwat Przyrody Żółwiowe Błota, Poleskim Parku Narodowym, Drawieńskim Parku Narodowym, Parku Narodowym Bory Tucholskie, Kozienickim Parku Krajobrazowym, Zaborskim Parku Krajobrazowym, Puszczy Augustowskiej, Rezerwacie Przyrody Jezioro Orłowo Małe, Puszczy Rzepińskiej - Ilanka, okolicy Chojnika w powiecie ostrowskim oraz okolicy Szczecina, Rezerwacie Przyrody "Ostoja Żółwia Błotnego" gm. Osieczna koło Leszna i Rezerwacie Przyrody "Borowiec" gm. Przyłęk, a także u ujścia rzeki Drwęcy do Wisły (okolice Torunia).

Główne siedliska występowania żółwia błotnego to nieduże, zarastające zbiorniki wodne, gdzie występują zespoły szczotlichy i lilii brzegowej. Zazwyczaj zbiorniki o urozmaiconej linii brzegowej, czyli: stawy, jeziorka, starorzecza, torfianki, również śródleśne olsy i bagna, nieskażone rzeczki, kanały oraz rowy melioracyjne.

W warunkach klimatycznych Polski, rozmnażanie żółwia błotnego zaczyna się w kwietniu lub początku maja i trwa kilka dni. Jaja składane są w miejscach otwartych i półotwartych, dobrze nasłonecznionych, na piaszczystym i luźnym podłożu. W sprzyjających warunkach pogodowych, zwłaszcza termicznych, młode żółwie wykluwają się w pierwszej dekadzie września i podążają do wody.

Żółw błotny jest zwierzęciem długowiecznym, żyjącym w środowisku naturalnym Polski ponad 120 lat. Gatunek ten zasługuje w Polsce na miano zwierzęcia o charakterze stricte reliktowym, ponieważ od 200 milionów lat nie zmienił swojego wyglądu, a odnalezione skamieniałości z okresu trzeciorzędu (od 60 mln do 700 tys. lat p.n.e.) dowodzą bardzo szerokiego rozprzestrzeniania się tych gadów na kontynencie europejskim. Ale w Polsce – paradoksalnie – jest już gatunkiem wymierającym (wielkość wolno żyjącej populacji tego gatunku w Polsce wynosi najprawdopodobniej 700-800 osobników; w polskich ogrodach zoologicznych liczba ta wynosi około 150 osobników) i za sto lat może już nie istnieć. I mimo ustawowej ochrony w Polsce, trwającej o 1935 r., mimo założenia specjalnie dla tego gatunku kilku rezerwatów przyrody, należy do najbardziej zagrożonych wymarciem zwierząt polskich ziem.

Oprac. Aleksandra Szymańska

Literatura:

  1. Metody badań i ochrony żółwia błotnego. Sławomir Mitrus. Opole 2007,
  2. Polska Czerwona Księga Zwierząt: Kręgowce. Warszawa 2001, s. 274-276,
  3. Przyroda Polska 2005 nr 4, s. 12-13,
  4. Zwierzęta chronione w Polsce. Paweł Czapczyk. Poznań 2005,
  5. Żółw błotny. Praca zbiorowa pod red. Bartłomieja Najbara. Świebodzin 2001

strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


 © Centralna Biblioteka Rolnicza, Warszawa 2010