Strona główna serwisu biblioteki - www.cbr.edu.pl

Rolniczy Magazyn Elektroniczny

             Centralna Biblioteka Rolnicza

Marzec 2009   Nr 30   ISSN 1734-3070


strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


  Użyteczne Informacje

Odmiany śliw
 

   Śliwki towarzyszyły człowiekowi od bardzo dawna. Świadczą o tym wykopaliska z okresu neolitu, epok brązu i żelaza. Uważa się, że bardziej uporządkowaną uprawę śliw wprowadzili do Europy Grecy i Rzymianie. Pierwsze wzmianki w literaturze można znaleźć w dziełach Wergiliusza i Pliniusza, natomiast pierwsze opisy odmian pochodzą z XVI wieku. Pod koniec XIX wieku w Europie znanych było już około 400 odmian. W Polsce najstarsze informacje pisane o śliwach pochodzą z XII wieku. Większość odmian, które jeszcze po drugiej wojnie światowej uprawiane były w Polsce, zwłaszcza na Podkarpaciu, została przywieziona z Węgier. W stanie dzikim duże skupiska śliw można spotkać w Azji Mniejszej i Środkowej. W Europie śliwy rosnące w warunkach naturalnych występują głównie na Bałkanach.

Śliwa należy do rodzaju Prunus, podrodziny śliwowych – Prunoideae, rodziny różowatych – Rosaceae. Rodzaj ten obejmuje 32 gatunki, z których w produkcji światowej ważną rolę odgrywają: śliwa domowa (Prunus domestica L.), śliwa japońska (Prunus salicyna Lindl.), śliwa tarnina (Prunus spinosa L.), ałycza (Prunus divaricata Led.) i śliwa amerykańska (Prunus americana Marsh.).

Dla uściślenia systematyki śliw wyodrębnione zostały podgatunki (subspecies, w skrócie ssp.) i odmiany botaniczne (varietes, w skrócie var.).
Obecnie najczęściej stosowana jest klasyfikacja opracowana przez Rodera, który gatunek śliwa domowa dzieli na cztery podgatunki:

  1. Insititia
    • Lubaszki (var. Pomariorum) – charakteryzują się małymi, owalnymi owocami o barwie ciemnofioletowej. Są niesmaczne i dlatego coraz rzadziej uprawiane w celach konsumpcyjnych. Ich nasion dawniej używano do produkcji podkładek generatywnych dla śliw.
    • Mirabelki var. (Cerea) – stanowią grupę śliw o małych, kulistych owocach barwy złocistożółtej lub zielonożółtej. Ich miąższ jest miękki, szklisty, słodki i aromatyczny.
  2. Italica
    • Renklody (var. Claudiana) – są śliwami o dużych, kulistych owocach przeważnie zielonych, żółtozielonych, czerwonych, fioletowoczerwonych i bordowoniebieskich. Niektóre z nich w pełnej dojrzałości mogą mieć barwę prawie czarną. Ich miąższ jest zazwyczaj miękki, szklisty, zielony lub złotożółty, aromatyczny, słodki. Szczególnie nadają się do produkcji kompotów.
    • Śliwki okrągłe (var. Subrotunda) – pod względem kształtu i barwy są podobne do renklod, elementem odróżniającym jest wyraźnie zarysowana bruzda. Są smaczne, jednak miąższ gorzej niż u renklod odchodzi od pestki.
  3. Intermedia
    • Śliwy jajowe (var. Ovoidea) – jak sama nazwa wskazuje, kształtem i wielkością przypominają jajko – są najszersze powyżej połowy i silnie zwężają się przy szypułce. Występują najczęściej w barwie zielonożółtej lub w różnych odcieniach czerwieni, aż po lekki granat. Miąższ mają miękki, szklisty lub chrząstkowaty, niekiedy soczysty i słodki. Pestka trudno oddziela się od miąższu.
    • Śliwy owalne (var. Oxycarpa) – tworzą owoce bardziej wydłużone niż śliwy jajowe. Są one duże, najczęściej ciemnoniebieskie, rzadziej zielonożółte lub czerwone. Miąższ jest zielony, dość zwarty, niezbyt dobrze odchodzący od pestki.
    • Śliwy daktylowe (var. Mamillaris) – charakteryzują się najbardziej wydłużonymi owocami, o barwie złotożółtej lub granatowej. Mają grubą, kwaśną skórkę, ale ich miąższ jest smaczny.
    • Półwęgierki (var. Semipruneliana) – owoce są owalne, średnie lub duże, o barwie ciemnofioletowej lub granatowej. Miąższ jest zwięzły, jędrny, smaczny i dobrze odchodzi od pestki.
  4. Oeconomica
    • Węgierki (var. Pruneliana) – tworzą owoce wydłużone, elipsoidalne lub jajowate, średniej wielkości do dużych – u nowych odmian uprawnych. Skórka jest ciemna (granatowa do brunatnej). Miąższ jest zwięzły, chrząstkowy, bardzo aromatyczny, smaczny, dobrze odchodzący od pestki.

Produkcja śliwek w Polsce oraz perspektywy jej rozwoju

   Polska jest jednym z krajów klimatu umiarkowanego, gdzie uprawa śliw daje dobre wyniki. W 2008 roku powierzchnia upraw wyniosła 22 tys. ha, a zbiory kształtowały się na poziomie 104 tys. ton. Były to prawie w całości owoce gatunku P. domestica. Uprawa śliwy japońskiej jest dopiero w początkowej fazie, a ilość produkowanych owoców jest bardzo mała i nie liczy się w ogólnej statystyce. W połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, zbiory śliwek w Polsce były większe i wynosiły około 170 tys. ton. Z ich produkcji słynęły regiony podkarpacki i sudecki, gdzie powszechnie sadzono „Węgierkę Zwykłą”. Jednak surowa zima na przełomie lat 1986-1987 spowodowała przemarzniecie wielu drzew i od tamtej pory krajowy potencjał produkcyjny śliwek nie został w pełni odtworzony. Przyczyniły się do tego także niskie ceny owoców.

Obecnie, biorąc pod uwagę liczbę drzew i wielkość produkcji owoców, śliwa zajmuje trzecią pozycję wśród drzew owocowych, po jabłoni i wiśni. Udział śliwek w globalnej produkcji wynosi około 4%, co w przeliczeniu na jednego mieszkańca wynosi około 3,5 kg, podczas gdy w Niemczech – ponad 7 kg, a w byłej Jugosławii – około 20 kg. Warto też dodać, że produkcja rzędu 100-120 tys. ton, pokrywa całkowicie zapotrzebowanie polskich konsumentów na owoce tego gatunku.

Krajowy przemysł przetwórczy wykazuje nadal małe zainteresowanie śliwkami. Można z nich wytwarzać produkty wysokiej jakości takie jak: soki, nektary, owoce kandyzowane, suszone, mrożone czy wyroby alkoholowe. Śliwki stanowią też wartościowy wkład do jogurtów. Ze względu na wysokie walory smakowe i dietetyczne powinny być chętnie konsumowane przez dorosłych i dzieci. Ogółem przetwórstwo przemysłowe i domowe zagospodarowuje tylko 40-60 tys. ton śliwek. Eksport, w zależności od roku, kształtuje się na poziomie od 2 do 10 tys. ton. Nieznaczna ilość śliwek, głównie „Węgierki Zwykłej” – w rejonie Nowego Sącza, przeznaczona jest na produkcję śliwowicy. Suszonej śliwki produkuje się w Polsce zaledwie kilka ton rocznie, a przecież wśród odmian jest wiele takich, które na susz są bardzo przydatne. Śliwki są też mało wykorzystane w przemyśle cukierniczym. Niektóre zakłady specjalizują się w produkcji śliwek suszonych w czekoladzie. Niemieckie gospodynie nie wyobrażają sobie świąt lub uroczystości rodzinnych bez placka ze śliwkami. Warto propagować tę ideę również w naszych domach – tym bardziej, że wiele gospodyń oprócz ciast ze śliwkami, dżemów i konfitur potrafi ugotować zupę ze śliwek i knedle, a także doskonale śliwki zamarynować.

Wydłużenie podaży śliwek może przyczynić się do zwiększenia ich konsumpcji. Już dzisiaj dzięki wprowadzeniu odmian bardzo wczesnych i opracowaniu technologii przechowywania odmian późno dojrzewających, śliwki są dostępne w stanie świeżym od połowy lipca aż do listopada. Nie można bagatelizować także produkcji owoców śliw z przeznaczeniem do destylacji. Złagodzenie przepisów regulujących produkcję napojów alkoholowych na przykład na wzór niemiecki, gdzie każdy sadownik może wyprodukować limitowaną ilość alkoholu z własnych owoców, mogłoby zwiększyć zbyt śliwek i stanowić atrakcję dla turystów.

O powodzeniu uprawy śliw decyduje dobór właściwej odmiany. Konsumenci poszukują śliwek dużych, smacznych, z pestką dobrze oddzielającą się od miąższu. Sadownicy zaś są zainteresowani odmianami charakteryzującymi się dużą plennością i wczesnych wchodzeniem w okres owocowania oraz odmian odpornych na choroby, w tym gnicie owoców na drzewie, niepękających w okresie deszczów i tolerancyjnych na szarkę.

Perspektywiczne odmiany śliw

Bluebell – odmiana amerykańska, powstała ze skrzyżowania odmian „Stanley” i „President” . Drzewo rośnie silnie i kwitnie późno. W okres owocowania wchodzi wcześnie, najczęściej w drugim roku po posadzeniu i owocuje bardzo obficie, co znacznie ogranicza siłę wzrostu drzew. Dojrzewanie owoców przypada na pierwszą dekadę października. Są one duże, lekko wydłużone o masie 70-80 g. Skórka fioletowoniebieska, pokryta intensywnym niebieskim nalotem, który bardzo uatrakcyjnia wygląd owoców. Miąższ zielonkawożółty, zwarty, aromatyczny, smaczny, z dużą zawartością ekstraktu, średnio oddzielający się od pestki. Odmiana jest wytrzymała na mróz, mało podatna na choroby. Wrażliwość na szarkę nieznana. W okresie ostatnich dziesięciu lat nie stwierdzono przypadku porażenia tej odmiany przez szarkę. Polecana jako odmiana deserowa i eksportowa.

Carpatin – odmiana rumuńska, powstała ze skrzyżowania odmian „Tuleu Gras” i „Elary Riverso”. Drzewo rośnie silnie, kwitnie późno. Zaczyna owocować wcześnie i owocuje bardzo obficie. Owoce typu półwęgierki, o masie 45-50 g, owalne. Ich dojrzewanie przypada na drugą dekadę sierpnia. Skórka czerwonofioletowa, pokryta silnym nalotem woskowym. Miąższ żółty, soczysty, aromatyczny, łatwo oddziela się od pestki. Odmiana jest tolerancyjna na szarkę, wytrzymała na mróz i mało podatna na choroby. Owoce przeznacza się przede wszystkim do bezpośredniej konsumpcji, nie nadają się do transportu na dłuższe odległości. Wadą odmiany jest obcopylność, ponadto owoce są dość często atakowane przez grzyb Monilinia laxa.

Diana – odmiana rumuńska, powstała ze skrzyżowania odmian „Renkloda Althana” i „Early Rivers”. Drzewo rośnie średnio silnie, kwitnie średnio wcześnie. Zaczyna owocować najczęściej w trzecim roku po posadzeniu, plonuje corocznie i obficie. Owoce są duże, o masie około 50-60 g, kuliste. Dojrzałość zbiorczą osiągają w trzeciej dekadzie lipca, przed zbiorem nie opadają. Skórka jest bordowoniebieska, z intensywnym nalotem woskowym. Miąższ kremowożółty, zwarty, soczysty, bardzo smaczny, łatwo oddziela się od pestki. Drzewa są dostatecznie wytrzymałe na mróz i dość wrażliwe na szarkę. Odmiana typowo deserowa, polecana na uprawy na stanowiskach ciepłych i nie zagrożonych szarką.

Elena – odmiana niemiecka, otrzymana ze skrzyżowania odmian „Węgierka Włoska” i „Stanley”. Drzewo rośnie silnie, kwitnie dość późno. Zaczyna owocować w 3-4 roku po posadzeniu, owocuje dobrze. Owoce średniej wielkości o masie około 30 g, nieco wydłużone i asymetryczne, są barwy fioletowoniebieskiej z różowymi przetchlinkami i jasnym woskowym nalotem. Miąższ zielonożółty, zwarty, w pełnej dojrzałości przypomina smakiem węgierki, niezbyt dobrze oddzielający się od pestki. Dojrzałość zbiorczą owoce osiągają w końcu września lub na początku października. Po zbiorze można je przechowywać w zwykłej przechowalni kilka dni, a w chłodni – do 2-3 tygodni. Drzewo jest średnio wytrzymałe na mróz i tolerancyjne na szarkę i moniliozę.

Haganta - odmiana niemiecka, powstała ze skrzyżowania odmian „Cacanka Najbolja” i „Valor”. Drzewo rośnie średnio silnie, kwitnie wcześnie, jest plenne, owocuje dobrze i corocznie. Owoce są duże o masie około 50-80 g o ciemnogranatowym zabarwieniu skórki, pokryte licznymi jasnymi cętkami i jasnym nalotem woskowym. Skórka jest gruba, co sprawia, że owoce dobrze znoszą daleki transport. Miąższ żółty, a w pełnej dojrzałości pomarańczowy zawarty, soczysty i smaczny, łatwo oddzielający się od pestki. Owoce zbiera się w drugiej połowie września. Odmiana byłaby polecana do intensywnych sadów towarowych, gdyby drzewo nie było wrażliwe na szarkę. Wprawdzie na owocach pochodzących z chorych drzew objawy szarki praktycznie nie występują, ale śliwki opadają zanim dojrzeją.

Jojo – odmiana niemiecka, powstała ze skrzyżowania odmian „Ortenauer” i „Stanley”. Drzewo rośnie średnio silnie, kwitnie średnio wcześnie. W okres owocowania wchodzi w 2-3 roku po posadzeniu. Owocuje dobrze i regularnie. Owoce średniej wielkości o masie około 45-50 g, lekko wydłużone, pokryte jasnoniebieskim nalotem. Skórka ciemnoniebieska, gruba, twarda. Miąższ początkowo zielonkawożółty, potem żółtopomarańczowy, jędrny, soczysty, ale mało smaczny, cierpki. Dobry smak owoce tej odmiany osiągają jedyne w lata, kiedy wrzesień jest ciepły i słoneczny, a plonowanie drzew niezbyt obfite. Ujemną cechą tej odmiany jest również niezbyt łatwe odchodzenie pestki od miąższu, a także zdarzające się dość często czerwonawe zabarwienie pestki i miąższu wokół niej. Owoce dojrzewają w drugiej połowie września i mogą jeszcze dość długo pozostawać na drzewie, gdyż nie miękną i nie przejrzewają. Jest to pierwsza odmiana całkowicie odporna na szarkę.

Jubileum – odmiana szwedzka, powstała ze skrzyżowania odmian „Giant” i „Yakima”. Drzewo rośnie silnie, kwitnie późno. W okres owocowania wchodzi najczęściej w trzecim roku po posadzeniu, plonuje obficie, corocznie. Owoce są duże, przy średni owocowaniu osiągają masę około 60-70 g, pokryte dość grubą ciemnopurpurową skórką z charakterystycznymi brązowymi cętkami. Miąższ jest zwarty, żółty, soczysty, bardzo smaczny. Pestka dość łatwo oddziela się od miąższu. Dojrzałość zbiorczą owoce osiągają w drugiej połowie sierpnia. Drzewa są wytrzymałe na mróz, tolerancyjne na szarkę, a owoce mało podatne na gnicie. Jest to cenna odmiana deserowa, przydatna do nasadzeń amatorskich i towarowych. Ma atrakcyjne owoce, które nadają się do bezpośredniego spożycia, a także do przetwórstwa.

Kalipso – odmiana polska, wyhodowana w Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach przez dr Tadeusza Jakubowskiego. Jest ona krzyżówką odmian „Cacanka Lepotica” i „Opal”. Drzewo rośnie umiarkowanie silnie, kwitnie średnio wcześnie. Zaczyna owocować najczęściej w 3-4 roku po posadzeniu. Owoce są średniej wielkości o masie około 40 g, owalne. Skórka niebieskofioletowa, pokryta dość intensywnym woskowym nalotem. Miąższ pomarańczowożółty, zwarty, soczysty, łatwo oddzielający się od pestki. Owoce dojrzewają na przełomie lipca i sierpnia. Jest to odmiana bardzo plenna, wytrzymałą na mróz. Jej podatność na szarkę jest w toku badań. Owoce są mało podatne na choroby powodujące ich gnicie.

Presenta – odmiana niemiecka, powstała ze skrzyżowania odmian „Ortenauer” i „President”. Drzewo rośnie silnie, kwitnie średnio późno. W okres owocowania wchodzi najczęściej w trzecim roku po posadzeniu i owocuje bardzo dobrze, corocznie. Dojrzałość zbiorczą owoce osiągają bardzo późno, jeszcze 2-3 tygodnie po owocach „Węgierki Zwykłej”. Przypada to najczęściej w końcu pierwszej dekady października. Jeśli nie ma przymrozków, to wówczas dojrzałe owoce można pozostawić na drzewie do końca października, gdyż nie miękną i nie osypują się. W przypadku dłużej utrzymujących się opadów deszczu mogą pękać. Owoce są średniej wielkości o masie około 35-40 g, o wydłużonym kształcie. Skórka granatowa, pokryta szarym nalotem. Miąższ jest bardzo twardy, a jednocześnie kruchy i chrupiący. Charakteryzują się wyjątkowo dużą zawartością ekstraktu. Smak i kolor miąższu przypomina dojrzałą „Węgierkę Zwykłą”, dość łatwo oddziela się on od pestki. Drzewa są wytrzymałe na mróz i mało podatne na szarkę oraz inne choroby bakteryjne i grzybowe. Nadaje się zarówno do uprawy amatorskiej jak i towarowej.

Record – odmiana rumuńska, jest siewką „Renklody Althana” z wolnego zapylenia. Drzewo rośnie średnio silnie, kwitnie średnio wcześnie. Zaczyna owocować najczęściej w trzecim roku po posadzeniu i plonuje dobrze i regularnie. Owoce są duże o masie 65-75 g, owalne o ciemnoniebieskim zabarwieniu skórki, pokryte jasnym nalotem. Miąższ zielonożółty, zwarty, soczysty, lekko kwaskowaty, smaczny, średnio oddzielający się od pestki. Dojrzałość zbiorczą owoce osiągają w drugiej połowie września i pozostawione na dłużej na drzewie nie opadają, lecz z upływem czasu poprawia się ich smak. Odmiana jest tolerancyjna na szarkę i mało wrażliwa na mróz. Owoce nadają się do bezpośredniej konsumpcji i na przetwory.

Silvia – odmiana rumuńska, otrzymana ze skrzyżowania odmian „Renkloda Althana” i „Elary Rivers”. Drzewo rośnie silnie, kwitnie późno. Zaczyna owocować wcześnie i bardzo obficie. Owoce są duże o masie 45-50 g. Skórka czerwonofioletowa, pokryta silnym nalotem woskowym. Miąższ żółty, soczysty, aromatyczny, łatwo oddziela się od pestki. Owoce zbiera się w końcu pierwszej dekady sierpnia. Po zbiorze szybko tracą one jędrność. Odmiana jest tolerancyjna na szarkę, wytrzymała na mróz i niepodatna na choroby.

Tegera – odmiana niemiecka, powstała ze skrzyżowania odmian „Ortenauer” i „Ruth Gerstetter”. Drzewo rośnie silnie, kwitnie średnio wcześnie. W okres owocowania wchodzi wcześnie i owocuje bardzo regularnie. Owoce lekko wydłużone o masie około 40 g, niebieskofioletowe pokryte dość obfitym jasnym nalotem woskowym. Miąższ zielonkawożółty, smaczny, aromatyczny, z dużą zawartością ekstraktów, łatwo oddzielający się od pestki. Dojrzałość zbiorczą owoce osiągają w końcu pierwszej dekady sierpnia, są twarde i nadają się do dalszego transportu. Owoce są mało podatne na gnicie powodowane przez grzyb Monilinia laxa. Nadają się do bezpośredniej konsumpcji, suszenia i na przetwory. Odmiana tolerancyjna na szarkę.

Tophit – odmiana niemiecka, otrzymana ze skrzyżowania odmian „Cacanka Najbolja” i „President”. Drzewo rośnie silnie, kwitnie średnio wcześnie. W okres owocowania wchodzi wcześnie i owocuje dobrze. Owoce duże o masie 40-50 g, z jednej strony spłaszczone, podzielone głębokim szwem na dwie części, od strony szypułki lekko zwężone. Skórka ciemnoniebieska, z wyraźnym jasnym nalotem. Miąższ zielonożółty, jędrny, smaczny, niezbyt dobrze oddzielający się od pestki. Dojrzałość zbiorczą owoce osiągają w końcu września lub na początku października. Po zbiorze można je przechowywać w zwykłej przechowalni kilka dni, a w chłodni – do 2-3 tygodni. Odmiana jest tolerancyjna na szarkę i dostatecznie wytrzymała na mróz.

Tophit Plus – odmiana niemiecka, powstała ze skrzyżowania odmian „Cacanka Najbolja” i „President”. Drzewo rośnie umiarkowanie silnie, kwitnie średnio wcześnie. W okres owocowanie wchodzi bardzo wcześnie, najczęściej w 2-3 roku po posadzeniu. Owocuje corocznie i obficie. Owoce są duże lub bardzo duże o masie 65-70 g, owalne, lekko wydłużone. Skórka granatowa, pokryta intensywnym nalotem woskowym. Miąższ zielonożółty, bardzo smaczny, soczysty, z dużą zawartością ekstraktów, dość dobrze oddzielający się od pestki. Owoce zbiera się w pierwszej połowie października i można je dłużej przetrzymać na drzewnie, ponieważ nie opadają. Odmiana średnio wytrzymała na mróz, tolerancyjna na szarkę, mało wrażliwa na choroby bakteryjne i grzybowe. Nadaje się do uprawy amatorskiej i towarowej, wymaga cieplejszych stanowisk.

Valcean – odmiana rumuńska o bliżej nieznanym rodowodzie. Drzewo rośnie umiarkowanie silnie, owocuje corocznie i dość regularnie. Owoce są duże, owalne, o średniej masie 75 g. Skórka gładka, ciemnoniebieska, pokryta średnio obfitym nalotem woskowym. Miąższ zielonkawożółty, zwarty, soczysty, o przyjemnym smaku, łatwo oddzielający się od pestki. Dojrzałość zbiorczą owoce uzyskują w końcu lipca lub na początku sierpnia.

Vision – odmiana kanadyjska, powstała ze skrzyżowania odmian „Pacific” i „Albion”. Drzewo rośnie silnie, kwitnie późno. W owocowanie wchodzi w 3-4 roku po posadzeniu i plonuje średnio obficie. Owoce są duże, o średniej masie 60-70 g, wyraźnie zwężające się w części przywierzchołkowej. Kształt sercowaty, wydłużony, asymetryczny. Skórka fioletowoniebieska z różowymi kropkami i woskowym nalotem. Miąższ żółty, średnio twardy, smaczny, łatwo oddzielający się od pestki. Odmiana późna, owoce dojrzewają w końcu września lub na początku października. Po zbiorze dość szybko tracą jędrność. Drzewa są wytrzymałe na mróz, tolerancyjne na szarkę i niepodatne na choroby. Odmiana nadaje się do uprawy amatorskiej i towarowej na terenie całego kraju.

Joanna Radziewicz

Literatura:

  1. Grzyb Z.: Perspektywiczne odmiany śliw. Sad Nowoczesny 2007 nr 6 s. 52-54.
  2. Rozpara E., Gontarczyk A.: Perspektywiczne śliwy w skierniewickich doświadczeniach. Owoce Warzywa Kwiaty 2007 nr 3 s. 23-25.
  3. Grzyb Z.: Śliwa. Skierniewice: Wydaw. ISiK, 2006.
  4. Grzyb Z., Rozpara E.: Intensywny sad śliwowy. Warszawa: „Hortperss”, 2007.
  5. Sitarek M.: Uprawa śliw. Kraków: „Plantpress”, 2006.
  6. Rozpara E.: Obiecujące, nowe odmiany śliwy i czereśni. XII Ogólnopolskie Spotkanie Sadowników w Grójcu. Grójec 1-2 lutego 2007 r. s. 55-66.



strona główna biblioteki poprzednia strona      następna strona spis treści    redakcja


 © Centralna Biblioteka Rolnicza, Warszawa 2009