CBR

BIOTECHNOLOGIA w ROLNICTWIE i GOSPODARCE ŻYWNOŚCIOWEJ
Zaktualizowano: 25.06.2008
 
Aktualności

9 czerwca 2008 r.
w Krajowej Izbie Gospodarczej
odbyła się konferencja pod hasłem
"GMO - szansa czy zagrożenie?"


Podczas konferencji omówiono następujące problemy:

  • Uwarunkowania zdrowotne żywności z udziałem surowców GMO.
  • Skutki ekonomiczne zakazu wprowadzania modyfikowanych pasz.
  • Zagrożenia gospodarcze wynikające z ustawowego zakazu stosowania organizmów GMO, a zwłaszcza genetycznie modyfikowanych roślin surowców paszowych.
  • Konsekwencje dla branży.

W spotkaniu wzięli udział eksperci KIG, specjaliści od spraw żywienia, przedstawiciele organizacji zrzeszających hodowców i producentów pasz, drobiu i trzody chlewnej, reprezentanci Sejmu i Senatu, przedstawiciele administracji rządowej.


Według ekspertów Krajowej Izby Gospodarczej, nie ma przeciwwskazań dla stosowania w polskim rolnictwie i gospodarce żywnościowej organizmów genetycznie modyfikowanych. Zdaniem Krajowej Izby Gospodarczej Rząd RP powinien wspierać badania i praktykę gospodarczą w zakresie rozwoju produkcji i użytkowania organizmów GMO. Produkty bioinżynierii w medycynie ratują ludzkie życie także w Polsce (np. powszechnie stosowane leki GMO insulina, szczepionki, witaminy).

W ostatnim tygodniu maja br. do Laski Marszałkowskiej wpłynął rządowy projekt nowelizacji ustawy o paszach. Przewiduje on moratorium do 2012 roku dla zakazu obecności GMO w paszach. Obecnie Sejm w przyspieszonej ścieżce legislacyjnej rozważa ustawową nowelizację. A czas nagli, ponieważ zakaz nie uchylony wchodzi w życie 12 sierpnia.

Polska corocznie importuje ok. 2 mln. ton śruty sojowej do pasz dla drobiu, trzody chlewnej i bydła mlecznego (Unia Europejska - 35 mln. ton). Dla tego importu nie ma obecnie alternatywy. Koszty produkcji mięsa drobiowego, jaj, mięsa wieprzowego, a także w znacznym stopniu mleka bez soi modyfikowanej będą musiały być wyższe o kilkanaście procent. Droższa produkcja - w zderzeniu z o wiele tańszymi produktami (GMO) z Unii Europejskiej i państw trzecich - może skutkować eliminacją polskich producentów żywności z rynku i eksportu.

Powszechny wzrost cen pasz dla drobiu co najmniej o 20% i dla trzody chlewnej o 16%, spowoduje w konsekwencji wzrost cen drobiu i mięsa wieprzowego na rynku o kilkanaście procent (prognoza Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej). Należy dodać, że dla białka transgenicznego nie ma obecnie alternatywy, ponieważ na światowym rynku obecna jest w ponad 95% soja modyfikowana (ok. 250 mln. ton, a tradycyjna ok. 5 mln ton).

Skutki wzrostu kosztów produkcji odczują setki tysięcy rolników, pracowników i właścicieli zakładów mięsnych, mleczarskich, drobiarskich, a także paszowych. Według szacunkowych danych tyle osób w poszczególnych branżach może zostać zagrożonych bezrobociem lub poważnym spadkiem dochodów:

  • produkcja pasz (przemysłowa) 10.000 osób,
  • hodowla drobiu 45.000 osób,
  • hodowla trzody 1.900.000 osób,
  • przetwórstwo mięsne 100.000 osób.

Mogą wystąpić negatywne skutki dla budżetu państwa w wyniku obniżenia jego dochodów spowodowanego utratą konkurencyjności polskich producentów żywności. Polska w ostatnich latach osiągnęła "wielki sukces w eksporcie polskiej znakomitej żywności", jednak zapomniano, że ta znakomita polska żywność była i jest żywnością produkowaną z udziałem GMO.

Krajowa Izba Gospodarcza pragnie podkreślić, iż prawo UE zobowiązuje Polskę do uznawania obecności w paszach, żywności i uprawach rolniczych materiałów transgenicznych. Polskie ustawy o paszach i hodowli roślin przez uchwalone zakazy są niezgodne z rozporządzeniem Wspólnoty Europejskiej 1829/2003 - Parlamentu i Rady Europy z 22 września 2003 roku w sprawie genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy. Komisja Europejska już trzykrotnie interweniowała w sprawie uchylenia przez Polskę zakazu dla GMO. Brak zmian polskiego prawa będzie skutkować skierowaniem przez Komisję Europejską pozwu przeciwko Polsce do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Kary, jakie Polska będzie płacić mogą wynosić 260.000 euro dziennie.

Przedsiębiorstwa przemysłu paszowego, które otrzymały od Ministra Środowiska zezwolenia na import śruty transgenicznej do 2012 i 2013 roku (łącznie 38 zezwoleń) zapowiedziały pozwy przeciwko rządowi za wprowadzanie przepisów łamiących prawa słusznie nabyte.

Opracowanie na podstawie informacji prasowej KIG: Małgorzata Horoś - CBR, Warszawa

Transgeniczna kukurydza na Słowacji
(Agra Food East Europe 2007, nr 302, s. 23)

Transgeniczną kukurydzę uprawiano na Słowacji w 2007 r. na powierzchni 948,52 ha. Uprawę prowadzono na 28 polach należących do 16 indywidualnych rolników.
W.M.

Spór o transgeniczne ziemniaki
(Agra Europe 2008, nr 2308, s. EP/5)

Firma BASF oskarża Komisarza ds. Środowiska, Stavrosa Dimasa, o złą wolę przy wydawaniu decyzji o zezwoleniu na uprawę transgenicznych ziemniaków. Ziemniaki te, o nazwie Amfora, charakteryzuje podwyższona zawartość skrobi. Firma BASF dąży do uzyskania zezwolenia na ich uprawę w Europie już w przyszłym roku. Mimo że odpowiednie dokumenty złożono Komisarzowi Stavrosowi 9 miesięcy temu, decyzji nie doczekano się. Ostatnio Komisarz oświadczył, że dokumentacja dotycząca ziemniaków Amfora zostanie ponownie przesłana do oceny przez EFSA ponieważ ziemniaki zawierają gen-marker odporności na antybiotyk. Przedstawiciel firmy BASF stwierdził, że specjaliści z EFSA kilkakrotnie oceniali już te ziemniaki i nie stwierdzili żadnego zagrożenia.
W.M.

Dowiadczenia nad transgenicznymi ziemniakami
(Agra Europe 2007, nr 2236, s. N/1)

Firma BASF otrzymała zezwolenie na przeprowadzenie w Wielkiej Brytanii badań polowych nad transgenicznymi ziemniakami odpornymi na zarazę ziemniaczaną. Niezależna grupa ekspertów oceniła, że badania nie będą zagrożeniem dla zdrowia ludzi ani dla środowiska. Firma BASF zamierza sprawdzić odporność transgenicznych ziemniaków na brytyjskie szczepy patogena. Podobne badania odporności na miejscowe szczepy prowadzone są już w trzech innych krajach europejskich.
W.M.

Transgeniczne rośliny zamiast antybiotyków
(Agra Europe 2007, nr 2252, s. N/4)

Niemiecka firma biotechnologiczna Novoplant zgłosiła prośbę o zezwolenie na doświadczenia polowe nad uprawą transgenicznego grochu, który podawany jako pasza ma zabezpieczać świnie przed chorobami układu pokarmowego powodowanymi przez Escherichia coli. Do genomu grochu wprowadzono geny pozwalające mu produkować przeciwciała zabezpieczające przed patogenami. Podawanie w paszy takich roślin zapewnia wzmocnienie układu odpornościowego zwierzęcia. Firma wyprodukowała 4 różne linie grochu, z których każda zapewnia ochronę przed inną chorobą. Rośliny z pierwszej z tych linii pojawią się na rynku w 2010 r. Sam pomysł wytwarzania roślin produkujących substancje aktywne zabezpieczające przed chorobami nie jest nowy - w ubiegłym roku niedaleko Rostocku prowadzono badania polowe nad ziemniakami wytwarzającymi substancje chroniące przed chorobą wirusową króliki. Jest to metoda coraz popularniejsza od czasu, kiedy zakazano podawania antybiotyków profilaktycznie oraz jako czynników przyspieszających wzrost. Miało to ogromne znaczenie, ponieważ takie działania powodowały powstawanie szczepów patogenów odpornych na antybiotyki.
W.M.

Zasady uprawy roślin transgenicznych na Węgrzech
(Agra Europe 2007, nr 2236, s. N/4)

Na Węgrzech przyjęto nowe prawo zezwalające na uprawę roślin transgenicznych. Jest ono jednak najbardziej restrykcyjne ze wszystkich obowiązujących w Europie. Zostało przyjęte, ponieważ całkowity zakaz uprawy takich roślin jest niemożliwy - Unia Europejska dopuszcza uprawę niektórych odmian transgenicznych, a Światowa Organizacja Handlu uznała zakaz ich uprawy za bezpodstawne ograniczanie handlu. Według nowego prawa, wokół pola roślin transgenicznych musi znajdować się 400 metrowa strefa buforowa zabezpieczająca przed zapyleniem roślin konwencjonalnych pyłkiem transgenicznym. Wszyscy właściciele gruntów leżących wewnątrz strefy buforowej muszą na piśmie wyrazić zgodę na uprawę roślin transgenicznych w tym rejonie. Zdaniem rolników i przedstawicieli firm biotechnologicznych całkowicie uniemożliwi to uprawę tych roślin. Na Węgrzech grunty są bardzo rozdrobnione, wiele jest dzierżawionych lub uprawianych przez spółdzielnie liczące wielu członków.
W.M.

 

Organizmy zmienione genetycznie (GMOs)
Wykaz ważniejszych zmian genetycznych dokonanych w organizmach roślin i zwierząt mających znaczenie dla rolnictwa
ROŚLINY
 Kukurydza
  • odmiany z wszczepionym genem bakterii Bacillus thuringiensis, co zabezpiecza je przed żerowaniem szkodników, nieszkodliwe dla ludzi zwierząt i nie uszkadzających jej owadów,
  • odmiany odporne na substancję aktywną herbicydów,
  • odmiany o obniżonej zawartości związków fosforu występujących w nieprzyswajalnej dla zwierząt postaci,
  • odmiany o podwyższonej zawartości tłuszczu,
  • odmiany wytwarzające związki chemiczne używane do wyrobu leków lub szczepionek.
 Ziemniaki
  • odmiany odporne na substancję aktywną herbicydów,
  • odmiany wydzielające insektycyd (toksyny Bacillus thuringiensis bądź białka normalnie wytwarzane przez przebiśniegi, a przerywające cykl rozwojowy szkodników), a dzięki temu zabezpieczone przed żerowaniem szkodników,
  • odmiany, których skrobia składa się wyłącznie z amylopektyny - u odmian tradycyjnych 20% skrobi to amyloza, którą usuwa się z ziemniaków przemysłowych za pomocą kosztownej i zanieczyszczającej środowisko technologii,
  • odmiany odporne na choroby,
  • odmiany o podwyższonej wartości pokarmowej.
 Pomidory
  • odmiany z grubszą niż normalnie skórką, zawierające zmienioną ilość pektyn, co zwiększa ich przydatność do przetwórstwa,
  • odmiany, u której nie pojawia się enzym powodujący mięknięcie owocu.
 Ogórki
  • odmiana z genem afrykańskiego krzewu półpustynnego, dzięki czemu białko ogórka ma słodki smak.
 Cykoria
  • odmiana odporna na pestycydy zawierające glufozynat.
 Tytoń
  • odmiana osiągająca rozmiary o 20% większe niż normalnie,
  • odmiana z genem przebiśniegu warunkującym produkcję białka przerywającego cykl rozwojowy szkodników.
 Chorobotwórcze grzyby
  • Fusarium graminearum zmodyfikowano tak, aby grzyby te nie mogły wywoływać choroby.
  Rzepak
  • odmiany odporne na substancje aktywne herbicydów,
  • odmiana o zwiększonej koncentracji kwasu laurynowego.
 Buraki cukrowe
  • odmiany odporne na substancję aktywną herbicydu,
  • odmiany niewrażliwe na żerowanie szkodników,
  • odmiana, którą można dłużej niż dotychczas przechowywać bez powodowania strat w zawartości cukru.
 Pszenica
  • odmiana z wszczepionym genem warunkującym większą niż normalnie zawartość glutenin w ziarnie, co podwyższa jego wartość wypiekową.
 Koniczyna
  • odmiana odporna na herbicydy zawierające bromoksynil.
 Soja
  • odmiany odporne na substancję aktywną herbicydów,
  • odmiany niewrażliwe na żerowanie szkodników,
  • odmiany o podwyższonej wartości pokarmowej.
 Truskawki
  • odmiana z wszczepionym genem grochu krowiego warunkującym produkcję enzymu chroniącego roślinę przed żerowaniem szkodników,
  • odmiana z genem ryżu, dzięki czemu zmieniona jest ich reakcja na światło, co powoduje wytwarzanie większej ilości pędów rozłogowych,
  • odmiana wydzielająca zapach odstraszający owady.
 Jabłonie
  • odmiany odporne na parcha jabłoni, raka gruzełkowatego drzew owocowych, szarą pleśń oraz alternariozy,
  • odmiana z genem grochu krowiego warunkującym produkcję enzymu chroniącego roślinę przed żerowaniem szkodników,
 Bawełna
  • odmiany odporne na substancję aktywną herbicydu,
  • odmiany odporne na żerowanie szkodników.
 Róże
  • odmiana z genem bakteryjnym warunkującym zwiększony rozrost korzeni.
ZWIERZĘTA
 Kury
  • kury nioski wytwarzające białka stosowane w leczeniu ludzi gromadzone w białku jajA.
 Bydło
  • buhaj imieniem Herman z wszczepionym ludzkim genem warunkującym produkcję laktoferyny - białka mającego duże znacznie w medycynie; jego potomstwo dziedziczy wspomniany gen.
 Kozy
  • zwierzęta produkujące w mleku antytrombinę - ludzki enzym, który pozwala kontrolować powstawanie zakrzepów krwi,
  • zwierzęta z wszczepionym genem pająka, dzięki czemu wytwarzają wyjątkowo mocne włókno.
  Owce
  • klon imieniem Polly z wszczepionym genem warunkującym wytwarzanie białka produkowanego dotychczas tylko przez organizm ludzki, a używanego w medycynie ,
  • zwierzęta produkujące ludzki enzym, który może pomóc w leczeniu stwardnienia rozsianego,
  • zwierzęta o zwiększonej zdolności do tworzenia tkanki mięśniowej,
  • zwierzęta wytwarzające wełnę toksyczną dla moli i nie kurczącą się w praniu.
 Karpie
  • ryby o przyspieszonym tempie wzrostu.

 

Opinie

Produkty biotechnologii i ich zastosowanie budzą wiele kontrowersji. Powszechne są dyskusje, w których ścierają się głosy podkreślające zalety organizmów zmienionych genetycznie (GMOs) z głosami sceptyków uważających, że zagrożenia wynikające z ich upowszechnienia przeważają korzyści.

 Entuzjaści

  Wzrost produkcji żywności - upowszechnienie organizmów zmienionych genetycznie pozwoli na zwiększenie produkcji, co ma ogromne znacznie zwłaszcza w krajach rozwijających się. Można to osiągnąć wprowadzając zmiany genetyczne prowadzące do wyższego plonowania, umożliwiające uprawę w niekorzystnych warunkach glebowo-klimatycznych (np. na terenach zasolonych), a także likwidując spadek plonów będący wynikiem chorób i żerowania szkodników.

   Ochrona środowiska - wszczepienie genów warunkujących odporność na herbicydy oraz na szkodniki pozwala zmniejszyć zużycie chemicznych środków ochrony roślin, a co za tym idzie ograniczyć zanieczyszczenie środowiska. Ocenia się, że np. uprawa buraków cukrowych odpornych na herbicyd Roundup pozwala na ograniczenie zużycia środków chwastobójczych o 41-59%. Zmiana składu chemicznego roślin pozwala na zrezygnowanie z niektórych technologii w przetwórstwie, wymagających stosowania wielu substancji toksycznych.

   Przedłużenie okresu przydatności handlowej płodów rolnych - przykładem mogą być pomidory, które zachowują świeżość do 10 razy dłużej niż normalnie (zerwane w pełni dojrzałości można przechowywać w temperaturze 20-34oC przez 2 miesiące).

   Możliwość produkcji tanich lek˘w i szczepionek - wiele substancji cennych z punktu widzenia medycyny jest produkowanych w mleku zwierząt transgenicznych. Prowadzi się też prace nad wszczepianiem roślinom genów warunkujących wytwarzanie białek powierzchniowych wirusów zapalenia wątroby typu B, wścieklizny i biegunek. Wprowadzenie tych białek do organizmu powoduje produkcję przeciwciał zwalczających te choroby.

 Sceptycy

 Możliwość niekontrolowanego rozprzestrzenienia się roślin transgenicznych - badania przeprowadzone we Francji wykazały, że transgeniczny rzepak posiadający gen warunkujący odporność na glufozynat amonowy (substancja aktywna herbicydu) może krzyżować się z niektórymi gatunkami spokrewnionych z nim roślin (np. rzodkiew) i przekazywać im ten gen. U roślin potomnych odporność na herbicyd największa była w I pokoleniu, w II zmniejszała się do 82%, a w IV - do 23,5%. Groźba przeniesienia się genów odporności na herbicyd na rośliny, które mogą być chwastami jest więc realna.
Podobne wyniki dały badania przeprowadzone w Danii. Badania przeprowadzone w Niemczech wykazały, że uprawa kukurydzy tradycyjnej na polu przylegającym do pola z kukurydzą transgeniczną prowadzi do zapylenia części roślin tradycyjnych pyłkiem roślin transgenicznych. Na granicy tych pól takiemu zapyleniu podlega 5% roślin, 5 metrów od granicy 0,2%, a 10 metrów od niej - 0,1%.

   Możliwość przypadkowego wszczepienia roślinom genu warunkującego cechy zagrażające zdrowiu ludzi - przykładem może być transgeniczna soja uzyskana przez firmę Pioneer Hi-Breed, której wszczepiono geny brazylijskich orzechów w celu zwiększenia zawartości metioniny w nasionach. Cel osiągnięto i zwiększono wartość pokarmową soi, ale jednocześnie przeniesiono z orzechów gen warunkujący produkcję substancji powodującej uczulenia u ludzi.

   Ryzyko zwiększenia odporności szkodników stykających się z substancjami chemicznymi wydzielanymi przez rośliny transgeniczne.

   Możliwość zwiększenia odporności bakterii na antybiotyki - roślinom transgenicznym zwykle wszczepia się także tzw. gen marker warunkujący odporność na antybiotyk. Celem tego jest możliwość szybkiego wyodrębnienia rośin, u których zabieg wszczepienia się powiódł, poprzez dodanie do odżywki antybiotyku eliminującego rośliny bez obcych genów.
Przeciwnicy inżynierii genetycznej obawiają się, że odporność ta przeniesie się na bakterie, z którymi stykają się rośliny; badania jednak nie potwierdziły takiej możliwości.

   Niekorzystny wpływ roślin transgenicznych produkujących substancje zwalczające szkodniki na pożyteczne owady - w Szwajcarii przeprowadzono badania nad wpływem transgenicznej kukurydzy z genem bakteryjnym warunkującym produkcję substancji szkodliwej dla owadów miniarkowatych. Stwierdzono, że dalszą konsekwencją uprawy tej kukurydzy jest zmniejszenie się populacji owadów siatkoskrzydłych. Są one pożyteczne, ponieważ żywią się mszycami.
Badano też ziemniaki i rzepak wydzielające insektycyd zwalczający szkodniki. Stwierdzono, że jest on szkodliwy również dla pszczół, ponieważ występuje między innymi w pyłku. Zabija mszyce, ale także biedronki żywiące się mszycami.

Opracowanie: Wanda Mierzecka - CBR, Warszawa
© Centralna Biblioteka Rolnicza, 2008